Te Wharekura 76

Contents
Hei āwhina i ngā kaiako
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (TRM)
Ko ngā mahi mā ngā ākonga
Hauora i roto i te Marautanga o Aotearoa
Ngā Toi i roto i te Marautanga o Aotearoa

Hei āwhina i ngā kaiako
He kupu whakataki
He huinga pukapuka a Te Wharekura i whakatakotoria hei rauemi whai muri i Te Tautoko. He rauemi reo Māori tēnei e tautoko ana i ngā wāhi whāinga matua i tā Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa. Ka whakaatu hoki i ngā kaupapa whānui e pā ana ki te pūtaiao, te hangarau, te pāngarau, ngā tikanga ā-iwi, me ngā toi i roto i ngā kaupapa kawea ai e ngā ākonga ia rā. Ka noho mai he kōrero pono hei tūāpapa, ā, ko te tikanga, mai i reira ka toro atu ngā ākonga i ngā mahi takitahi, ā-rōpū, ā-akomanga rānei i te roanga o ngā kōrero.
He kōrero mō te kaituhi o Te Wharekura 76
Ko ngā kōrero kei roto i tēnei pukapuka, ko Te Wharekura 76, he kaupapa e mōhiotia ana e te kaituhi, a Tamahou Temara, e pā ana ki ngā rākau a Tūmatauenga. Nō Ngāi Tuhoe a Tamahou Temara. Mai i tōna tamarikitanga i ākona ai a Tamahou e ōna pakeke o Ngāi Tūhoe ki ngā tikanga e pā ana ki ngā mahi mau rākau, mau patu. Ko tā Tamahou mahi ko te tautoko i te akoranga o te mau rākau ki ngā uri a Ngāi Tūhoe mā ngā tikanga kura parawhakawae a Ngāi Tūhoe. Ko ia hoki tētahi o ngā pouako o ngā kapa haka o Tū Te Maungaroa me Tūhoe Ki Pōneke. He kaimahi hoki a Tamahou i roto i te whare taonga o Te Papa.
Te whakamahi i Mā te Pouako
Kua whakaritea ēnei kōrero hei āwhina i ngā pouako i roto i ngā kura tuarua ki te whakarite mahi mō ngā ākonga tau 9–10. Kua hāngai pū tēnei mahi ki ngā kaupapa me ngā reanga: te reo Māori (kōeke 5–6), hauora (kōeke 4–5), ngā toi (kōeke 4–5) i roto i ngā marautanga o Aotearoa. Hēoi anō ka taea te mahi i tēnei kaupapa i roto i ngā marautanga katoa. Kei raro nei ētahi tauira.
•	Pūtaiao – Ka āta rangahau i ngā momo rākau ka mahia mō te hanga rākau whawhai.
•	Hangarau – Ka āta rangahau i ngā tikanga hanga rākau pērā i te taiaha me te kimi māramatanga he aha i kore ai e whati.
•	Tikanga ā-iwi – He aha i karakia ai ngā tāngata i mua i tēnei mahi? He aha te rerekētanga o te ako i ēnei tikanga ki te tāne, wahine rānei, tamaiti rānei?

Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (TRM)
Ko ngā whāinga paetae me ngā tohu aromatawai mō ngā ngohe e whai ake nei kei te whārangi 80 me te whārangi 88 o te pukapuka Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa. Kei raro nei ētahi tauira.
•	Whenu: Whakarongo (Kōrero), Kōeke 4
Whāinga paetae: Mā te āta whakarongo ka taea e te ākonga te kōrero te whai (wh. 61).
•	Whenu: Whakarongo (Kōrero), Kōeke 5
Whāinga paetae: Ka mārama te ākonga ki te whānuitanga o ngā kōrero i te huhua noa o ngā horopaki ngahau, me ngā horopaki ako (wh. 62).

Ko ngā mahi mā ngā ākonga
Ngohe 1: He karakia
Pouako: Pānuitia ā-waha te karakia kei whārangi 2.
Whakarongo ki ēnei kupu o te karakia, kātahi ka whakakī i ngā wāhi wātea:
Tuia te_____
Tai_____te kawe
Ko te_____
Ko te kawe o te______
Ko te kawe o_____!
Ka hāpai_____i taku rākau
Ko te_____o ngā rākau a Tū_____riri
Ko_____mata o ngā rākau_____Tū kai
Ko te mata o ngā rākau a Tū ka_____
Tū whakaputa_____ki te whaiao ki te_____mārama!
Ngohe 2: Te ira atua
Me pānui 'Te ira atua' e te pouako, e ngā ākonga rānei. Whai muri i tēnā, me whakautu ēnei pātai.
1.	Ko wai te atua o te pakanga? He aha tāna tino mahi?
2.	Ko wai te atua kāore i te whakaae kia wehe a Ranginui rāua ko Papatūānuku?
3.	I huna a Rongomātane rāua ko Haumiatiketike ki whea?
4.	Ko wai te atua o ngā manu o te wao?
5.	Ko wai ngā atua o ngā ika?
Ngohe 3: He rangahau
E whai ake nei ko ētahi kaupapa hei rangahau mā te ākonga. Me whiriwhiri e te ākonga tētahi kaupapa. Me pā atu ki tō whānau, ki te paetukutuku http://www.natlib.govt.nz, ki te whare pukapuka kei tō rohe rānei mō ētahi rauemi hei āwhina. Kei roto i te pukapuka a Te Rangi Hiroa (Tā Peter Buck) The Coming of the Māori, he kōrero hei āwhina. Kei ngā pukapuka a Elsdon Best hoki ngā kōrero e hāngai ana ki te kaupapa o ngā atua Māori.
1.	Ko Tānemahuta te atua o te wao. Tuhia he kōrero mō ngā tino mahi a Tānemahuta. He aha te take ko ia te tino atua mō te tangata?
2.	He maha ngā ingoa mō Tūmatauenga. Rangahaua, kimihia ētahi atu ingoa mō tēnei atua. Kei tōu ake iwi, hapū rānei he ingoa anō mō Tūmatauenga?
3.	He atua a Tāwhirimātea ki ngā iwi katoa o Te Moananui-a-Kiwa. Me rangahau, me kimi i ngā ingoa i mōhiotia ai a Tāwhirimātea e ngā iwi o ngā moutere.
4.	Ko Rongomātāne te atua o ngā tipu o te māra. Ko ia hoki te atua o tētahi atu kaupapa. He aha taua kaupapa? He aha te hononga o taua kaupapa ki te mahi o Tūmatauenga.
5.	Kei ia iwi, hapū rānei ō rātou ake atua motuhake. Me rangahau, me kimi mōhiotanga mō ētahi o aua atua. He aha ā rātou tino mahi?
Ngohe 4: He kupu hou
Kei roto i te tuhinga o 'Te mata o ngā rākau a Tūmatauenga' ētahi kupu hou.
Me rangahau, me whai māramatanga mō aua kupu. Pānuihia te kupu i roto i te tuhinga o te pukapuka ākonga. Me wānanga, me kimi māramatanga anō i roto i tētahi pukapuka papakupu.
Kupu hou	Whārangi i te pukapuka ākonga	Whakamāramatanga o te kupu	
1. whakanguha			
2. māwe			
3. karo			
4. whakaaio			
5. tīrairaka			
6. tītahataha			
7. rakanga			
8. hauhau			
9. takahē			
10. whakapakō			

Ngohe 5: Ngā rākau roroa
E ono ngā rākau roroa e whakamāramatia ana i roto i te pukapuka ākonga.
1.	taiaha
2.	tewhatewha/paiaka
3.	pou whenua
4.	kakauroa
5.	hoeroa
6.	tao/Koikoi
Me whiriwhiri e te ākonga tētahi o aua rākau hei tuhi pikitia, hei rangahau hoki māna.
Anei rā ngā mahi mā ia ākonga. Me hanga puka iti. Me hanga tētahi uhi e kīia nei 'He rākau nā Tūmatauenga'.
1.	Tuhia tētahi pikitia o te rākau kua whiriwhiringia e koe. Kimihia tētahi whakaahua rānei.
2.	He aha te tino mahi a te rākau? (Mā wai e whakamahi, he aha te tikanga o ngā wāhanga o te rākau, he aha ngā wā tika mō te whakamahi i te rākau, he aha te whakapapa o te rākau.)
3.	Kei tōu whānau, tōu hapū, tōu iwi rānei tētahi rākau whakahirahira. Tuhia tētahi kōrero mō taua rākau – ka noho te rākau ki whea, nā wai i hanga, ko wai te ingoa o te rākau. (Mehemea he rerekē tēnei rākau i tō te mea i whiriwhiringia e koe mō te wāhanga 'a' me te 'e' kei te pai. Ko te take matua o tēnei wāhanga, kia rangahaua e koe tētahi o ngā taonga o tōu whānau, hapū, iwi rānei.)
Ngohe 6: Ngā rākau poto
E whā ngā rākau poto e whakamāramatia ana i roto i te pukapuka ākonga; te patu, te mere pounamu, te kotiate, me te wahaika. Pānuihia taua wāhanga. Me kōrero pukapuka anō mō ngā rākau a te Māori. Kei te paetukutuku http://www.natlib.govt.nz ngā rārangi pukapuka mō tēnei kaupapa. Mā te pouako e ārahi, e āwhina ngā ākonga ki te huarahi tika.
Whiriwhiria kia rua ngā rākau poto. Me tauriterite. Hangaia he puka iti (kia 12 ngā whārangi) e kīia nei 'He rākau poto nā Tūmatauenga'. Kei raro nei ngā kaupapa mō ia rua whārangi hei whakatairite i ngā rākau kua whiriwhiria e te ākonga.
1.	He aha ngā āhuatanga o ngā rākau poto e rua?
2.	He aha ngā mea rerekē, he aha ngā mea ōrite?
3.	I hangaia ki te aha?
4.	Mā wai e whakamahi?
5.	I whakapaipaitia ki te aha?
6.	Me kimi whakaahua, me tuhi pikitia rānei.
Ngohe 7: He mahi taupatupatu
Whakarōpūngia ngā ākonga mō te taupatupatu i tēnei kaupapa.
Ko te mahi whawhai he mahi mā te tāne anake.
Ngohe 8: He kauwhau
Me whakarite e ia ākonga tētahi kauwhau kia toru ki te rima mēneti te roanga. Ko te kaupapa o te kauwhau 'Ko tētahi rākau nā Tūmatauenga'. E whai ake nei ētahi kaupapa hei whakauru ki roto i te kauwhau:
1.	te momo rākau kei te kōrerotia
2.	te whakapapa o te rākau
3.	te āhua o te rākau
4.	pēhea te hanga o te rākau
5.	te tikanga o te mau rākau
6.	te wā hei whakamahi i tēnei rākau
7.	ētahi rākau rongonui pēnā e noho ana ki ētahi whānau, hapū, iwi, whare pupuri taonga rānei
8.	ngā wā kua kitea tēnei rākau (arā, he hui whakahirahira, he wero, he pōwhiri rānei).

Hauora i roto i te Marautanga o Aotearoa
Whenu: Te tinana, Kōeke 4
Whāinga paetae: Ka taea e te ākonga te whakaatu i tana kaha ki te whakatutuki i ētahi koiri, i ētahi horopaki uaua tonu. (wh. 47)
Hei tauira: te mau taiaha.
•	Me kimi ngā tāngata matatau ki tēnei mahi hei tautoko i te pouako ki te whakaatu i ēnei momo mahi ki ngā ākonga. 
Whenu: Te tinana, Kōeke 5
Whāinga paetae: Ka taea e te ākonga ngā pūkenga koiri uaua me te whakamahi i ngā mātāpono māmā o roto i ngā akoranga koiri. (wh. 56)
Hei tauira: te mau taiaha.
•	Me kimi ngā tāngata matatau ki tēnei mahi hei tautoko i te pouako ki te whakaatu i ēnei momo mahi ki ngā ākonga.

Ngā Toi i roto i te Marautanga o Aotearoa
Ngā mahi a Te Rēhia
Whenu: Mahi, Kōeke 4
Ka whakaatu te ākonga i ngā tukanga me ngā tūmomo mahi i roto i Ngā mahi a Te Rēhia. (wh. 68)
Whenu: Mahi, Kōeke 5
Whāinga paetae: Ka whakamahi te ākonga i ngā mokowā me te hangarau i roto i Ngā mahi a Te Rēhia. (wh. 69)
Toi ataata
Whenu: Mōhiotanga, Kōeke 4
Whāinga paetae: Ka whakamārama te ākonga i ngā mahi o te whiriwhiri tukanga rawa tā me te tāutu taputapu hei whakawhanake whakaaro. (wh. 109)
Whenu: Mōhiotanga, Kōeke 5
Whāinga paetae: Ka whai mōhiotanga te ākonga mō ngā whakaahua toi ataata i ngā ariā me ngā mātāpuna a te kaitoi. (wh. 110)
Ngohe
Me whakaatu he whakaari ki te hunga mātakitaki. He whakaari tēnei hei whakaatu ki te hunga ngā akoranga me ngā pūkenga i ako ai ngā ākonga e pā ana ki 'Te mata o ngā rākau a Tūmatauenga'.
Ētahi kaupapa mō te whakaari:
He kōrero hei āwhina i te kaiako
Ko te mahi whakaari he mahi tautoko, he mahi whakamutunga mō tētahi kaupapa matua, ā, mai i tēnei whakaari ka tutuki ētahi o ngā whāinga paetae o ngā marautanga katoa.
He tauira:
Kaupapa mātua	Te mata o ngā rākau a Tūmatauenga	
Te whāinga	Kia mōhio, kia mārama, kia mātau te ākonga ki 'Te mata o ngā rākau a Tūmatauenga'.	
Kaupapa whāiti	Kia kite ai te hunga mātaki i ngā akoranga, i ngā pūkenga o te hunga ākonga.	
Hei mahi	He whakaari – tētahi pakanga i tō mātou rohe.	
Te wā	He wāhanga ā-kura kotahi	
Ngā whakaritenga	•	Rangahaua tētahi pakanga o te rohe
•	Titohia tētahi whakaari
•	Ngā mahi hei whakarite whakaari, arā, ko te atamira, ngā taputapu, ngā momo rākau whawhai, ngā kaka, ngā nekehanga ...	
Hei whakatutuki i ngā whāinga paetae o ngā marautanga	Te reo
•	Te tuhinga o te whakaari (ngā momo reo o roto).
Pūtaiao
•	Rangahaua ngā momo rākau hei hanga rākau whawhai.
•	Rangahaua ngā wahi tipu o ēnei momo rākau.
Pāngarau me te hauora
•	Ākona ngā nekehanga o ngā waewae (ngā rautaki kōkiri).
Tikanga ā-iwi
•	Rangahaua ētahi rākau whawhai nō tāwāhi.
Hangarau
•	Rangahaua ngā momo rākau whawhai o neherā tae noa ki ēnei rā me ngā rerekētanga.
Ngā Toi
•	Waihanga i te atamira, i ngā taputapu, me ngā kākahu mō te whakaari.